Էրիկ Վանյան «Մխիթար Սեբաստացի» կրթահամալիր Միջին դպրոց 8․10 դասարան 

Գրականություն 19.05.2025

Հետաքրքիր փաստեր Շառլ Ազնավուրի մասին

Այն օրը, երբ ես…

Ոսկե կիրճը. Ջեկ Լոնդոն

1. Ի՞նչ տարբերություն կա նյութական արտադրության ոլորտների և ձնկորսության, անտառային տնտեսության, որսորդության միջև:

Նյութական արտադրությունը ընդգրկում է այն ոլորտները, որտեղ նյութական արժեքներ են ստեղծվում՝

• արդյունաբերություն

• շինարարություն

• գյուղատնտեսություն

• տրանսպորտ

Այստեղ ստեղծվում են նոր արտադրանքներ կամ փոխակերպվում են նյութերը՝ ավելացնելով դրանց արժեքը:

Այս ոլորտները համարվում են բնական ռեսուրսների օգտագործման ոլորտներ, և հաճախ դասվում են գյուղատնտեսության նման առաջնային ոլորտների շարքում։ Դրանք հետևյալն են․

• Ձնկորսություն – բնական ջրային պաշարներից ձկների ու ջրային այլ կենդանիների որս:

• Անտառային տնտեսություն – անտառների օգտագործում՝ փայտանյութի ստացման կամ պահպանման նպատակով:

• Որսորդություն – վայրի կենդանիների որսն՝ առանց նրանց բուծման:

Այս ոլորտներում ոչ թե ստեղծվում է նոր արտադրանք, այլ օգտագործվում են բնության կողմից արդեն գոյություն ունեցող ռեսուրսները։

1. Ի՞նչ նյութական բարիքներ է մարդուն տալիս անտառը և այդ բարիքները տնտեսության ո՞ր ճյուղերում են օգտագործվում:

Անտառը կարևոր աղբյուր է ինչպես բնական հումքի, այնպես էլ սննդային և բուժիչ ռեսուրսների համար՝փայտանյութի,պտուղների,հատապտուղների,սերմերի,սնկերի հավաքման,վայրի մեղրի,դեղաբույսերի և տեխնիկական բույսերի մթերման,գազանների և թռչունների որսի բնագավառի։

1. Ի՞նչ հետևենաքներ են թողնում ձնկորսությունը, անտառային տնտեսությունը և որսորդությունը բնության վրա։

Ձկնորսությունը, անտառային տնտեսությունն ու որսորդությունը կարող են լինել բնության հետ համադրված կայուն գործունեություններ, եթե իրականացվում են վերահսկվող, գիտականորեն հիմնավորված ձևով։ Սակայն չարաշահման դեպքում դրանք հանգեցնում են

• բնապահպանական վնասների,

• կենսաբազմազանության կորուստ,

• բնապահպանական ճգնաժամերի։

Հետևաբար, կարևոր է զարգացնել կայուն օգտագործման մեթոդներ և խթանել բնության պահպանության քաղաքականություններ։

Կրճատ բազմապատկման բանաձևեր․

1)Ներկայացրեք բազմանդամի տեսքով․

ա)x²+2xy+y²

բ)a²-16a+64

գ)4a²-12ab+9b⁴

դ)x²y²+xy²+1/4y²

ե)25m⁴-20m²n³+4n⁶

զ)0,04p⁶+1,2p³q⁴+9q⁸

2)Ներկայացրեք երկանդամի քառակուսու տեսքով․

ա) (x+1)²

բ) (a-3)²

գ) (2-x)²

դ) (7x-1)²

ե) (x³+2)²

զ) (x²+5)² 

3)Վերլուծեք արտադրիչների․

ա) 2x(2a-b)

բ) 2a(a-1)

գ) 3xy(16-by)

դ) 5a(17b-34)

ե) x(m-n+p) 

զ)2a(4bx-3cy-5)

է)7n(2ax-3by-1)

ը)7y(9x-12y+14)

4)Կրճատեք կոտորակը․

ա)4/7    

բ)21/32

գ)2x/3a

դ)x/3y²

ՔԻՄԻԱԿԱՆ ՌԵԱԿՑԻԱՆԵՐԻ ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

Քիմիական ռեակցիաները նույնպես դասակարգվում են տարբեր հատկանիշների հիման վրա: Առավել կարևոր հատկանիշներից են ռեակցիայի ելանյութերի և վերջանյութերի բաղադրությունն (որակ) ու թիվը (քանակ): Ըստ այդ հատկանիշների՝ ռեակցիաները լինում են չորս տեսակի:

Միացման կոչվում են այն ռեակցիաները, որոնց հետևանքով երկու կամ ավելի նյութերի փոխազդեցությունից առաջանում է մեկ բարդ նյութ:

Քայքայում՝ նշանակում է ամբողջի տրոհում մասերի։ Հավանաբար գուշակում ես, որ քայքայման ռեակցիաների ընթացքում տեղի է ունենում բարդ նյութի տրոհում երկու կամ ավելի նյութերի: Երկու նյութի առաջացմամբ քայքայման ռեակցիայի հավասարումը և գծապատկերը կարելի է ներկայացնել հետևյալ կերպ.

Քայքայման ռեակցիաների դեպքում ելանյութը (AB) բարդ նյութ է, իսկ վերջանյութերը (A և B) կարող են լինել և՛ պարզ, և՛ բարդ նյութեր: Քայքայման կոչվում են այն ռեակցիաները, որոնց հետևանքով մեկ բարդ նյութից առաջանում են երկու կամ ավելի նյութեր։

ՔԻՄԻԱԿԱՆ ՌԵԱԿՑԻԱՅԻ ՀԱՎԱՍԱՐՈՒՄ․ Քիմիական ռեակցիայի ընթացքում ատոմների թիվը և յուրաքանչյուր ատոմի զանգվածը մնում են անփոփոխ: Քիմիական ռեակցիայի ընթացքում ելանյութերի ատոմների թիվը և զանգվածը չեն փոխվում: Բերված օրինակում ուրվագրի ձախ ու աջ մասերում ծծմբի ատոմների թիվը նույնն է (մեկական), թթվածնի ատոմների թիվը նույնպես նույնն է (երկուական)։ Այսինքն՝ գործում է զանգվածի պահպանման օրենքը։ Եթե ուրվագրում սլաքը փոխարինենք հավասարման նշանով (=), ապա կստացվի ծծմբի այրման ռեակցիայի հավասարումը.
S + O2= SO2
Քիմիական ռեակցիայի հավասարումը ռեակցիայի պայմանական գրառումն է քիմիական բանաձևերի և որոշակի նշանների միջոցով։

Գործակիցը թիվ է, որը ռեակցիայի հավասարման մեջ դրվում է քիմիական բանաձևից առաջ (1 թիվը որպես գործակից չի գրվում) և ցույց է տալիս տվյալ ռեակցիայի ելանյութերի և վերջանյութերի կառուցվածքային մասնիկների հարաբերությունը։

Հարցեր և առաջադրանքներ․

1․Ո՞րն է միացման ռեակցիայի ուրվագիրը.
ա) CaO + C → CaC2CO.
բ) CaO + CO2 → CaCO3
գ) KNO2+HCl → HNO2+KCl:

2․Ո՞րն է քայքայման ռեակցիայի ուրվագիրը.
ա) KNO3 →KNO2 + O2
բ) NaOH + HCl → NaCl + H2O.
գ) Na + H2O → NaOH + H2

3․Հետևյալ ուրվագրերում տեղադրի՛ր գործակիցները և ստուգի՛ր՝
արդյոք ձախ ու աջ մասերում յուրաքանչյուր տարրի ատոմների
թվերը միմյանց հավասար են.
ա) 2Fe + 3Cl2 → 2FeCl3

բ) N2+3H2 → 2NH3
գ) 2Ca + O2 → 2CaO

 դ) 2HgO→ 2Hg + O2

Հայոց լեզու 19.05.2025

Հայոց լեզու 13․05.2025

Կորսված օրեր։ Դինո Բուցատի

Հայոց լեզու 05.05.2025

1)<ABC=140^o : BD-ն նրա կիսորդն է, իսկ BE-ն՝ <DBC-ի: Ինչի՞ են հավասար <ABD-ն, <DBE-ն,<EBC-ն, <ABE-ն։

 <ABD=<DBC=140:2=70^o

<DBE=<EBC=70:2=35^o

<ABE=<ABD+<DBE=70+35=105^o

2)BD ճառագայթը ABC անկյունը բաժանում է երկու անկյունների, որոնցից մեկը 17^o -ով մեծ է մյուսից։Գտեք այդ անկյունները, եթե <ABC=77^o:

x+x+17=77 

2x+17=77 

2x=77-17=60 

x=60:2=30

<ABD=30^o 

<DBC=30+17=47^o

3)BD ճառագայթը ABC անկյունը բաժանում է երկու անկյունների, որոնցից մեկը 3 անգամ մեծ է մյուսից։Գտեք այդ անկյունները, եթե <ABC=120^o:

x+3x=120

4x=120 

x=120:4=30 

<ABD=30^o

<DBC=3.30=90^o

4)Կից անկյուններից մեկը 2 անգամ փոքր է մյուսից։Գտեք այդ անկյունները։

x+2x=180

3x=180

x=180:3=60 

<ABD=60^o

<DBC=2.60=120^o

5)BD ճառագայթը ABC անկյունը բաժանում է երկու անկյունների, որոնցից մեկը 23^o -ով փոքր է մյուսից։ Գտեք այդ անկյունները, եթե <ABC=155^o:

x+x-23=155 

2x=155+23  

2x=178  

x=178:2=89  

<DBC=89^o

<ABD=89-23=66^o

6)Կից անկյուններից մեկը 20^o -ով փոքր է մյուսից։ Գտեք այդ անկյունները։

x+x-20=180

2x=180+20

2x=200

x=200:2=100

<DBC=100^o

<ABD=100-20=80^o

1.Ինչպե՞ս է ձուկը կարողանում լողալ տարբեր խորություններում:

Ջրում տարբեր կենդանիների մարմնի միջին խտությունը քիչ է տարբերվում ջրի խտությունից,որը հնարավորություն է տալիս նրանց լողալու ջրի խորքերում կամ մակերևույթին։Ձկները դա անում են լողափամփուշտի օգնությամբ։

2. Ինչո՞ւ են սատկած ձկները բարձրանում ջրի երես:

Սատկած ձկները լողում են ջրի երեսին,քանի որ այդ դեպքում ձկան մկաններն ամբողջությամբ թուլացած են և լողափամփուշտն առավելագույնս փքված վիճակում է։

2. Ինչո՞ւ մարդն ավելի հեշտ է լողում ծովի ջրում, քան քաղցրահամ ջրում:

Աղի ջրի խտությունը մեծ է մարդու մարմնի միջին խտությունից,դրա համար ավելի հեշտ է լողում ծովի ջրում։

2. Բացատրեք, թե ինչպե՞ս է փրկարար օղակն օգնում մարդուն մնալ ջրի մակերևույթին:

Փրկարար օղակը պատրաստվում է թեթև և ջրից թեթև նյութերից,որոնք չեն սուզվում ջրի մեջ։ Այս նյութերն ունեն մեծ լողունակություն, այսինքն՝ կարողանում են ջրի վրա մնալ։

     5.Եթե ափսեն ջրի մեջ իջեցնենք կողքով, ապա այն կխորասուզվի, իսկ եթե այն ջրի     վրա դնենք հատակը դեպի ներքև, կլողա: Ինչո՞ւ:

Ափսեի լողալը կամ սուզվելը կախված է նրանից, թե այն ինչպես է տեղադրվում ջրի մեջ։ Երբ այն մեծ մակերեսով դրվում է ջրի վրա, ջուրը կարողանում է ստեղծել բավարար վեր մղող ուժ՝ այն լողացնելու համար։

6. Ինչո՞ւ ծանր նավը լողում է ջրի երեսին, իսկ ջրի մեջ ընկած երկաթե փոքր պտուտակը սուզվում է:

Մարմնի լողալը կախված է ոչ միայն նրա նյութից ու զանգվածից, այլ նաև՝ ձևից և ծավալից։ Նավը լողում է, որովհետև իր ձևի շնորհիվ մեծ վեր մղող ուժ է ստանում, իսկ պտուտակը սուզվում է, քանի որ փոքր է և քիչ ջուր է դուրս մղում։

6. Ինչպե՞ս է սուզանավը խորոսուզվում և բարձրանում ջրի մակերևույթ: 

Սուզանավերն ունեն հատուկ մեկուսախցեր,որոնք լցվում են ջրով։Այդ դեպքում սուզանավի ծանրության ուժը գերազանցում է արքիմեդյան ուժը և այն խորասուզվում է։Ջրի մակերևույթ դուրս գալու համար հզոր պոմպերով ջուրը դուրս է մղվում է մեկուսախցերից,սուզանավի ծանրության ուժը փոքրանում է արքիմեդյան ուժից և այն լողում է դեպի վեր։

6. Ի՞նչ է ցույց տալիս նավի ջրատարողությունը:

Նավերը բնութագրվում են ջրատարողություն կոչվող մեծությամբ,այն հավասար է մինչև ջրագիծը խորասուզված նավի վրա ազդող արքիմեդյան ուժին։Շատ հաճախ ջրատարողություն ասելով հասկանում ենք նաև մինչև ջրագիծը խորասուզված նավի և բեռների ընդհանուր զանգվածը։

   9.Ինչո՞ւ ջրածնով լցված փուչիկը վեր է բրձրանում: Իսկ օդով լցված փուչիկն իջնում է ներքև:

Ջրածնով լցված փուչիկը բարձրանում է, որովհետև այն օդից թեթև է, իսկ օդով լցված փուչիկը չի բարձրանում, որովհետև նրա խտությունը մոտ է շրջակա օդին և վեր մղող ուժը չի կարող հաղթահարել նրա քաշը։

1)Աստղանիշի փոխարեն գրեք այնպիսի միանդամ, որ տեղի ունենա
հավասարությունը․
ա) 6a + 4b = 2 (3a + 2b)
բ) 6x — 6 = -6 (1 — x)
գ) 10x — 15y =-(-5) (2x — 3y)
դ) a² — 1/4b² =-1/4 (b² — 4a²)

2)Պարզեցրեք արտահայտությունը․
ա) 4aab — 5ba² + 7a²b — aba=4a²b-5a²b+7a²b-a²b=5a²b
բ) 25aa²b³ + 2a³b * 5b²- a²b² *8ab — 9a³b³ + 8aa²b³=25a³b³+10a³b³-8a³b³-9a³b³+8a³b³=26a³b³
գ) 3pq — (p + q)²=3pq-p²-2pq-q²=pq-p²-q²
դ) 7a² — (5a² — 6m³)=7a²-5a²+6m³=2a²+6m³
ե) x + (y — (x — y))=x+y-x+y=2y
զ) x — ((y — x) — y)=x-y+x+y=2x
է) (4a² — 5b²)(5a² — 4b²)=20a⁴-16a²b²-25a²b²+20b⁴=20a⁴-41a²b²+20b⁴
ը) (7ab² + 3b³ )(2ab³ — 4a²)=14a²b⁵-28a³b²+6ab⁶-12a²b³
թ) (a²+ 3ab — 2b²)(2a² — 3b)=2a⁴-3a²b+6a³b-9ab²-4a²b²+6b³
ժ) (3x² — 4x + 7)(5x²- x)=15x⁴-3x³-20x³+4x²+35x²-7x=15x⁴-23x³+39x²

3)A և B միանդամներն ընտրեք այնպես, որ տեղի ունենա հավասարությունը.
ա) 2a²b⁴— 4a³b²= 2a²b²(b² — 2a)
բ) 6x³y² — 4x²y⁴= 2x²y² * (3x — 2y²)
գ) 10mn⁴ + 15mn³ = 5mn² * (2n² + 3n)
դ) (x — 2)(x + 3) = x² + 3x — 2x — 6
ե) (a — b)(a — 1) = a² — a — ab + b
զ) (p + q)(p + q) = p² + pq + pq + q²

4)Առանձնացրեք լրիվ քառակուսի.
ա) x² + 4x + 1=(x+1)²+2x
բ) 4b² + 8b + 6=(2b+2)²+2
գ) a² — 2a + 3=(a-1)²+2