Էրիկ Վանյան «Մխիթար Սեբաստացի» կրթահամալիր Միջին դպրոց 8․10 դասարան 

Կողմնացույց չլինելու պատճառով մենք երկար ժամանակ թափառում էինք անծանոթ ծովերում։

Մեր նավն անընդհատ շրջապատում էին շնաձկներ, կետեր և ուրիշ ծովային հսկաներ։

Վերջապես դեմ առանք այնպիսի մի ձկան, որն այնքան մեծ էր, այնքան մեծ, որ գլխի մոտ կանգնած, պոչը տեսնել չէինք կարողանում։

Երբ այդ ձուկն ուզեց ջուր խմել, բերանը բաց արեց, և ջուրը գետի նման նրա կոկորդը հոսեց՝ իր հետևից քարշ տալով մեր նավը։ Կարող եք պատկերացնել, թե մեր մեջ ինչ իրարանցում ընկավ։ Մինչև անգամ ես, որ այնքան քաջ եմ, էլի վախից դողդողացի։

Բայց ձկան փորի մեջ նավահանգստի պես խաղաղ էր։ Ձկան փորը լիքն էր նավերով, որ ագահ կենդանին վաղուց էր կուլ տվել։ Օ՜, եթե դուք գիտենայիք, թե ինչպիսի խավար էր այնտեղ։ Չէ՞ որ մենք չէինք տեսնում ոչ արև, ոչ աստղեր, ոչ լուսին։ Ձուկն օրական երկու անգամ էր ջուր խմում, և ամեն անգամ, երբ ջուրը նրա կոկորդն էր հոսում, մեր նավը բարձրանում էր հսկա ալիքների վրա։ Մնացած ժամանակ ձկան փորի մեջ չոր էր։

Երբ որ ջուրը ցամաքեց, ես ու նավապետն իջանք զբոսանքի։ Այստեղ մենք հանդիպեցինք ողջ աշխարհի ծովայինների՝ շվեդացիների, անգլիացիների, պորտուգալացիների։ Նրանց թիվը ձկան փորի մեջ տասը հազարի էր հասնում։ Նրանցից շատերն արդեն մի քանի տարի ապրում էին ձկան փորում։ Ես նրանց առաջարկեցի հավաքվել ու քննության առնել այս տոթ բանտից ազատվելու ծրագիրը։

Ինձ նախագահ ընտրեցին, բայց հենց այն րոպեին, երբ ես ժողովը բաց արի, անիծված ձուկն սկսեց նորից ջուր խմել, և մենք մեր նավերը փախանք։

Մյուս օրը կրկին հավաքվեցինք, և ես հետևյալ առաջարկն արի. երկու ամենաբարձր կայմերը իրար կապենք և հենց որ ձուկը բերանը բաց անի, դեմ տանք ծնոտներին։ Այն ժամանակ ձկան բերանը բաց կմնա, և մենք հեշտությամբ դուրս կգանք։

Առաջարկությունս անցավ միաձայն։

Երկու հարյուր ամրակազմ նավաստիներ կայմերը դեմ տվին ձկան ծնոտներին, և նա այլևս բերանը փակել չկարողացավ։ Նավերն ուրախ-ուրախ ձկան փորից դուրս լողացին։

Պարզվեց, որ այդ հսկայի փորում յոթանասունհինգ նավ է եղել, կարո՞ղ եք պատկերացնել, թե ինչ ահագին մարմին ուներ։

Կայմերն, իհարկե, թողինք ձկան բերանում, որ նա այլևս ոչ ոքի կուլ տալ չկարողանա։

Մենք դեպի ափն ուղղվեցինք, և ես շտապեցի ցամաք դուրս գալ, հայտնելով ուղեկիցներիս, որ այլևս ոչ մի ժամանակ և ոչ մի տեղ չեմ գնա, որ բավական են այն նեղությունները, որ կրեցի, իսկ այժմ հանգստանալ եմ ուզում։

Իմ արկածները շատ հոգնեցրել էին ինձ, և որոշեցի հանգիստ կյանք վարել։

1. Ավելացրու բառեր, որոնք պատասխանեն ինչպիսի՞ հարցին։                    Երկար ճանապարհ

Փոքրիկ ձուկ

Բարի  նավաստի

Հետաքրքիր արկած

2. Մեկ բառով գրիր՝

արծաթով պատված-արծաթապատ
կարճ հասակ ունեցող-կարճահասակ
կանգ առնել-կանգնել
միտք անել-մտածել
արծաթով պատված-արծաթապատ

3.Շարունակիր ասացվածքները՝

Ով ինչ անի,իրեն կանի:

Ինչ որ ցանես, այն  էլ  կհնձես:

Թրի կտրածը կլավանա,լեզվի կտրածը չի լավանա:

 4.Ինքդ բացատրիր հետևյալ բառերը՝

Քարաշեն-քարով շինած
անուշա համ-անուշ  համ  ունեցող
ծաղկազարդ-ծաղիկներով  զարդարված
անտուն-տուն  չունեցող

5.Գրի՛ր տրված բառերի հականիշները:

լույս-մութ
խելացի-հիմար
խոսել-լռել
բարի-չար
ամեն ինչ-ոչինչ
օգուտ-վնաս

1. Շունը, 1 կմ 200մ հեռավորության վրա տեսնելով նապաստակին, սկսեց հետապնդել նրան: Գտնել, թե որքա՞ն ժամանակ անց շունը կհասնի նապաստակին, եթե հայտնի է, որ շունը մեկ վայրկյանում անցնում է 10մ ճանապարհ, իսկ նապաստակը՝ 6մ։

10-6=4   1կմ=1000մ   1000+200=1200   1200։4=300  1ր=60վ  300։60=5( ր)

Պատասխան՝5 ր։

2.Շախմատի խմբակում կա 11 տղա և 5 աղջիկ: Ամեն ամիս խմբակին միանում է 1 տղա և 3 աղջիկ: Քանի՞ ամիս անց խմբակում տղաների և աղջիկների քանակը կհավասարվի:

11-5=6  3-1=2  6։2=3

Պատասխան՝3 ամիս անց։

3.Կատարի՛ր գործողությունները՝
ա)( 894 — 633) · (972 — 69)=235683

894-633=261    972-69=903    261.903=235683

բ) (800 — 445) · (59 – 46)=4615

800-445=355   59-46=13   355.13=4615
գ) (2564 — 1457) · (145 — 25)=132840

2564-1457=1107   145-25=120   1107.120=132840

4.ա) Հինգ 5-ով ստանալ 31:

5․5+5+5։5=31
բ) Հինգ 3-ով ստանալ 37:

33+3+3։3=37

գ)  Վեց 9-ի շնորհիվ ստանալ 100:

9.9+9+9+9։9=100

1. Առաջին 50 զույգ թվերի գումարը որքանո՞վ է մեծ առաջին 50 կենտ թվերի գումարից։

Լուծում՝25.100=2500   25.102=2550   2550-2500=50

Պատասխան՝50-ով։

Աստղանիշի փոխարեն տեղադրի՛ր համեմատման ճիշտ նշանը.

ա) (51 – 31) ·2 – 30   <  105 : 3 – 2 · (17 – 3 ) + 5

10<12

բ) 68 : 2 + (13 – 3) · 2  = (25 + 3) : 4 + 7 · 7 – 2

54=54

գ) 3 · (18 – 9 ) + 6 · 7  <   24 : 3 : 2 + 91

69<95

1. Առաջին ձկնորսական նավը ծովում էր հինգ օր և տասը ժամ, իսկ երկրորդը՝ չորս օր և տասնյոթ ժամ: Քանի՞ ժամով էր քիչ ծովում գտնվում երկրորդ նավը, քան առաջինը:

Լուծում՝1 օր=24 ժ  5.24=120     120+10=130   4․24=96     96+17=113

130-113=17  ժ

Պատասխան՝17  ժ։

1. Տեղադրելով թվաբանական գործողությունների նշաններ, ստացիր՝
    1234567893=2013
2. Դասարանի աշակերտները կանգնած էին շարքով, ամեն շարքում երկու աշակերտ: Աշակերտներից մեկն իր առջև հաշվեց 7 շարք, իսկ շրջվելով իր հետևում հաշվեց 4 շարք: Քանի՞ աշակերտ կա դասարանում:

Լուծում՝7.2=14   4.2=8    1․2=2    14+8+2=24

Պատասխան՝24 աշակերտ։

1. Կա 10 բադ:Դրանցից 5-ը ձու է ածում ամեն օր, մնացած 5-ը՝ օրումեջ:Քանի՞ ձու կածի այդ 10 բադը 10 օրում:

Լուծում՝10.5=50   5.5=25   50+25=75

Պատասխան՝75  ձու։

Հայրը և որդին միասին 38 տարեկան են: Որդին և պապիկը՝ 64, հայրը և պապիկը ՝84: Յուրաքանչյուրը քանի տարեկան են:

Լուծում՝Հ+Ո=38    Ո+Պ=64   Հ+Պ=84

Հ+Ո+Հ+Պ=38+84     2 Հ+Ո+Պ=122    2 Հ+64=122    2 Հ=122-64   2 Հ=58

Հ=58։2    Հ=29     Ո=38-29   Ո=9     Պ=64-9    Պ=55 

1. Ուղղանկյան մի մասը թաքնված է վարագույրի հետևում: Ի՞նչ տեսք ունի թաքնված մասը:
2. ա ) եռանկյուն   
3.  բ) քառակուսի
4.   գ)վեցանկյուն
5.  դ) շրջանե) ուղղանկյուն

Վարժ․210

Հաշվել  օգտվելով  բազմապատկման հատկությունից։

8․70.5=2800

8.5=40   40.70=2800

5.5.6.4=600

5.6=30  5.4=20   30.20=600

5.5.5.4.4.4=8000

5.4=20   5.4=20    5.4=20     20.20.20=8000

7.7.7.0.6․6․6=0

7.6=42   7.6=42   7.6=42       42․42.42․0=0

Վարժ․211

Առանց  հաշվելու  ասել,թե որ  արտադրյալներն  են  հավասար։

5.24․16   և  5.(6.4)․16   և    5․8․2.24

6.20.8  և  6.(4.5).8    և   48.2.10 

8.30.18     և  8.30.(9.2)   և  8.10․3.18   և  2.9.240

Վարժ․212

Հաշվել  արտահայտության   արժեքը,եթե  a=5

ա)5.(20.43)=4300

20.43=860   5.860=4300

5.(36.200)=36000

36.200=7200    5.7200=36000

Վարժ․213

Արտահայտել  նշված  միավորներով։

ա)5 ժ=18000 վրկ
1 ժ=60  ր   1 ր=60 վրկ  1 ժ=3600 վ   5.3600=18000

8 օր=11520  ր

1 օր=24 ժ   1 ժ=60  ր   24.60=1440   1 օր=1440  ր  8.1440=11520

7 ժ  18  ր= 26280 վրկ

1 ժ=60 ր   1 ր=60 վրկ  60.60=3600   1 ժ=3600 վրկ

7.3600=25200    18.60=1080    25200+1080=26280

5 օր  18 ժ 18 ր=8298  ր

1 օր=24  ժ    1 ժ=60  ր  24.60=1440    1  օր=1440  ր

5.1440=7200     18.60=1080

7200+1080=8280   8280+18=8298

Վարժ․210

Հաշվել՝  օգտվելով   բազմապատկման  հատկությունից։

բ)6․30.5=900

6.5=30   30.30=900

3.70․10.2=4200

70.10=700   3.2=6    700.6=4200

6.6.6.5.5.5=27000

6.5=30  6.5=30  6.5=30    30.30.30=27000

8.8.8.0.9.9.9=0

8․9=72  8․9=72   8.9=72   72.72.72.0=0

գ)6.(50.7)=2100

6.50=300   300.7=2100

5․(80.90)=36000

5.80=400  400.90=36000

(8.8)․5=320

8.5=40  8.40=320

(8.24)․0=0

24.0=0  0.8=0

Վարժ․212

Հաշվել  արտահայտության  արժեքը,եթե  a=5

բ)20․(5.63)=6300

5.63=315   20.315=6300

200.(17.5)=17000

17.5=85   200.85=17000

գ)22.(5.0)=0

5.0=0   22.0=0

218.(0.5)=0

0.5=0  218.0=0

Վարժ․213

Արտահայտել  նշված   միավորներով։

բ)7  կմ=700000  սմ

1 կմ=1000 մ   1 մ=100 սմ   100.1000=100000  1 կմ=100000 սմ 7.100000=700000

6 կմ=60000  դմ

1 կմ=1000 մ    1 մ=10 դմ  1000.10=10000   1 կմ=10000 դմ   6.10000=60000

2 կմ  2 դմ=200020  սմ

1 կմ=100000 սմ  2.100000=200000   1 դմ=10  սմ   2․10=20   200000+20=200020

6 կմ  300 մ=63000 դմ

1 կմ=1000 մ   1 մ=10 դմ   1000.10=10000  1 կմ=10000 դմ   6.10000=60000

300.10=3000  60000+3000=63000

գ)7 կգ=7000 գ

1 կգ=1000 գ   7․1000=7000

6 ց=60000 գ

1 ց=100 կգ   1 կգ=1000 գ  100.1000=100000   1 ց=100000 գ   6.100000=600000

2 տ  2 ց=2200  կգ

1 տ=1000 կգ   1 ց=100 կգ  2.1000=2000  2.100=200   2000+200+2200

6 տ  8 ց  7 կգ=6807 կգ

1 տ=1000 կգ  1 ց=100 կգ  6.1000=6000  8.100=800   6000+800+7=6807

Վարժ․198

Ասել,թե  որ  արտահայտությունների  արժեքներն  են  հավասար։

524+160=684   և  400+124+(80+80)=400+124+160=684  և  524+(100+60)=524+160=684 

400+220+800=1420  և  620+800=1420

300+180=480  և  (80+100)+300=480   և

160+140+180=480

120+400+800=120+1200=1320

Խնդիր  204

բ)440  ուղևորի  համար  նախատեսված  «Բոյինգ-777»  ինքնաթիռն  ունի  երեք  սրահ։Երկրորդ  սրահի  նստատեղերը  30-ով  ավելի  են  առաջինի  նստատեղերից։Երրորդ  սրահի  նստատեղերը 8-ով  ավելի  են  առաջին  սրահի  նստատեղերից։Որքա՞ն  նստատեղ  կա  յուրաքանչյուր  սրահում։

Լուծում՝30+8=38     440-38=402     402։3=134    134+8=142    142+30=172

Պատասխան՝142,172,134։

Խնդիր  205

Հակոբն   ունի  50  դրամ   ավելի,քան  Արան։Արան  ունի  30  դրամ  քիչ,  քան  Հայկը։Նրանք  ընդամենն  ունեն  650  դրամ։Որքա՞ն  դրամ  ունի  նրանցից  յուրաքանչյուրը։

Լուծում՝50+30=80   650-80=570     570։3=190

190+50=240     190+30=220

Պատասխան՝Արան՝190 դրամ,Հակոբը՝240  դրամ,Հայկը՝220  դրամ։

Վարժ․201

Վարժ․207

Գտնել  1,8,0,3,2  թվանշաններով  գրվող  ամենամեծ  և ամենափոքր  հնգանիշ  թվերի  տարբերությունը։

83210,10238       83210-10238=72972

Խնդիր  204

ա)Երեք  արկղում  միասին  կա  135  կգ  խնձոր։Առաջինում  կա  15  կգ  ավելի,քան   երրորդում,իսկ  երկրորդում՝12 կգ  ավելի,քան երրորդում։Որքա՞ն   խնձոր  կա  յուրաքանչյուր  արկղում։

Լուծում՝15+12=27     135-27=108   108:3=36    36+15=51    36+12=48

Պատասխան՝36 կգ,51 կգ,48 կգ։

Մշուշների շղարշի տակ
Աշնան խաշամն է խշխշում,
Քամու ձեռքերն անհամարձակ
Ամպի փեշերն են քաշքշում:
Ամպը լեզուն կուլ է տվել,
Հնար չունի որոտալու:
Ցերեկն էլ է ցրտից կծկվել,
Չէ՛, երևի ձյուն է գալու:

Առաջադրանքներ

1.Անծանոթ բառերը դո՛ւրս գրիր և բառարանի օգնությամբ բացատրի՛ր:

Շղարշ-թափանցիկ ցանցկեն նուրբ գործվածք:

Խաշամ-ծառերից թափված աշնան տերև։

Մշուշ-մառախուղ

Որոտալ-որոտի  ձայն  հանել։

2. Ընդգծված բառերը գործածի՛ր նախադասությունների մեջ:

Աշնանը,  երբ  նայում  ենք  երկնքին,կարծես ամպերը  թաքնվել  են  շղարշի  ետևում։

Աշնանը  զբոսնելիս,մեր ոտքերի  տակ   լսվում  է  խաշամի  խշխշոցը։

Մենք  ձեռքերով կարող  ենք  շատ բաներ  անել։

Երբ  նայում  եմ  երկնքին,ամպերը  կարծես  շարժվում  են։

Հայերենը  գեղեցիկ  լեզու է։

Փոքր  երեխաները  շատ  են  վախենում  կայծակի  որոտալուց։

Երբ  թշնամին  մոտենում  է,ոզնին  կծկվում  է։

3. Վերնագրի՛ր բանաստեղծությունը:

Աշուն։

4.   Ինչպե՞ս ես հասկանում հետևյալ պատկերները.

1. Մշուշների շղարշի տակ- մառախուղի  թափանցիկ շերտը։
2. Ամպը լեզուն կուլ է տվել-ամպը  լուռ  է,ոչ մի ձայն չկա։
3. Ցերեկն էլ է ցրտից կծկվել-ցերեկվա  ժամին  էլ  է  դրսում ցուրտ։

5.Կարդալիս՝

1.  ի՞նչ գույներ ես տեսնում,

Կարդալիս  տեսնում  եմ  հետևյալ գույները՝դեղին,նարնջագույն,շագանակագույն,ոսկեգույն ։

1.  ի՞նչ ձայներ ես լսում։

Կարդալիս  լսում  եմ  խշխշոց։

Վարժ․197

Հաշվել՝  օգտվելով   գումարման  հատկություններից։

ա)8+56+12=76

8+12=20  56+20=76

240+60+248=548

240+60=300   300+248=548
247+950+50=1247

950+50=1000    247+1000=1247

98+998+9998+2+2+2=11100

98+2=100   998+2=1000  9998+2=10000

100+1000+10000=11100

7+8+9+10+11+12+13=70

7+13=20   8+12=20   9+11=20     20+20+20+10=70

Վարժ․199

Հաշվել  արտահայտության  արժեքը։

ա)453000։(6.50)-(200000-36.5530)=590

6.50=300   36.5530= 199080   200000-199080=920

453000։300=1510    1510-920=590

Վարժ․200

Հաշվել՝  օգտվելով  գծագրում  բերված  տվյալներից․

• A-ից D  ճանապարհի  երկարությունը,

AD=AB+BC+CD=65 կմ  200 մ+72 կմ  400 մ+30 կմ 800 մ=168  կմ  400 մ

1 կմ=1000 մ  65.1000=65000   65000+200=65200    72.1000=72000  72000+400=72400    30.1000=30000   30000+800=30800   65200+72400+30800=168400

• B-ից E  ճանապարհի  երկարությունը,

BE=BC+CD+DE=72 կմ  400 մ+30  կմ  800 մ+80 կմ  600 մ=183 կմ  800 մ

1 կմ=1000 մ  72.1000=72000  72000+400=72400   30.1000=30000  30000+800=30800  80.1000=80000  80000+600=80600

72400+30800+80600=183800

• A-ից E  ճանապարհի  երկարությունը,

AE=AB+BC+CD+DE=65 կմ  200 մ+72  կմ  400  մ+30 կմ  800 մ+80 կմ  600 մ=249 կմ

1 կմ=1000 մ  65.1000=65000   65000+200=65200   72.1000=72000  72000+400=72400   30.1000=30000   30000+800=30800   80.1000=80000  80000+600=80600

65200+72400+30800+80600=249000

Վարժ․197

Հաշվել  օգտվելով  գումարման  հատկությունից։

բ)24+48+6=78

24+6=30   30+48=78

80+320+332=732

320+80=400     400+332=732

170+30+193=393

170+30=200   200+193=393

99+999+9999+1+1+1=

99+1=100   999+1=1000   9999+1=10000  100+1000+10000=11100

17+18+19+20+21+22+23=

23+17=40    18+22=40   19+21=40    20+23=43

40+40+40+43=163

Վարժ․199

Հաշվել  արտահայտության  արժեքը։

բ)427400։(4.50)-(34.66-345)։3=1504

4.50=200    34.66=2244   2244-345=1899

427400։200=2137    1899։3=633    2137-633=1504

1.Լրացրու բաց թողնված տառերը: 
Հայաստանի ամենաբարձր լեռը Արագածն է: Նա քառագագաթ է: Լեռն Արագած  է կոչվել Արա թագավորի անունով: Արագածի կատարը մշտապես ծածկված է ձյունով: Սակայն ստորոտում տարվա բոլոր եղանակներն իրենց «հանդերձանքով» են հայտնվում: Արագածի լանջերից բխում են սառնորակ աղբյուրներ:
2. Գրիր հոմանիշները՝ իմաստով մոտ բառերը։
 Ճանապարհ-ճամփա
արտասվել-լացել
մռայլ-սև
զայրանալ-ջղայնանալ
3․ Բացատրիր հետևյալ բառերն ու արտահայտությունները։ 
հեծանվորդ-հեծանիվ  վարող
գնորդ-գնումներ կատարող
շունչը փչել-մահանալ
օր ու արև չտեսնել-լավ  օր  չտեսնել
4․ Լուսաբաց բառի տառերով կազմիր բառեր, որքան կարող ես։ Միավորը ըստ քո կազմած բառերի քանակի։

Ուս,լաց,բու,սալ,բաց,սուս,լու,բալ,ուլ